Update van gemeentefusies in Vlaanderen: nieuw kader, inzichten en onze praktijkervaring

Dit vernieuwde fusiekader toont hoe scherpe keuzes, helder eigenaarschap en een haalbaar uitvoerritme ook bij fusietrajecten je Realisatiekracht versterken.

Gemeentefusies blijven een gevoelig thema in Vlaanderen. De Vlaamse overheid heeft recent een grondige evaluatie van de fusies uit 2025 afgerond en een nieuw kader aangekondigd. Het doel is duidelijk: de bestuurskracht van lokale besturen versterken en de kwaliteit van dienstverlening verbeteren. Maar één principe blijft overeind: een fusie mag nooit een doel op zich zijn. Bij Probis delen we die visie volledig.

Onze rol en ervaring

Probis heeft de voorbije jaren drie fusietrajecten begeleid. We weten hoe complex deze processen zijn: ze raken niet alleen structuren en processen, maar ook mensen, identiteit en lokale dynamiek. Daarom zetten we altijd in op draagvlak, transparantie en een duidelijke visie op dienstverlening. Onlangs konden we actief input geven aan de evaluatienota van de Vlaamse overheid via een workshop met transitiemanagers. Het was een unieke kans om praktijkervaring te vertalen naar beleidsaanbevelingen. We zijn trots dat onze inzichten mee richting geven aan het nieuwe fusiekader.

Wat verandert er in het nieuwe fusiekader?

De Vlaamse overheid kiest resoluut voor vrijwillige fusies. Er komen geen verplichte samenvoegingen, omdat draagvlak essentieel blijft. Gemeenten mogen zelf hun fusiepartner kiezen, op voorwaarde dat ze geografisch aan elkaar grenzen. Ook fusies over provinciegrenzen heen blijven mogelijk. Het uitgangspunt is dat fusies leiden tot minder gemeenten, niet tot een opsplitsing die het aantal verhoogt.

Financiële stimulans

Elke fusie krijgt een forfaitaire schuldovername van één miljoen euro om transitiekosten te dekken. Daarbovenop komt een bijkomende schuldovername voor fusies met minstens 20.000 inwoners. Die wordt berekend in schijven, zodat grotere fusies proportioneel meer steun krijgen, maar zonder excessen zoals in het verleden. Het maximum bedraagt 16 miljoen euro, of 20 miljoen euro bij fusies van drie of meer gemeenten. De garantieregeling voor het Gemeentefonds blijft bestaan, zodat fusiegemeenten nooit minder ontvangen dan de som van de oorspronkelijke besturen.

Samengevat:

  • Forfaitair bedrag: elke fusie krijgt €1 miljoen schuldovername voor transitiekosten.
  • Extra schuldovername vanaf 20.000 inwoners, berekend in schijven: 1–19.999 inwoners: €300/inwoner 20.000–29.999: €400/inwoner 30.000–39.999: €500/inwoner 40.000–49.999: €400/inwoner 50.000: €300/inwoner
  • Maximumbedrag: €16 miljoen (of €20 miljoen bij fusie van 3+ gemeenten).
  • Garantieregeling Gemeentefonds blijft: fusiegemeente krijgt minstens de som van de oorspronkelijke besturen.

Deadlines en voorbereiding

De beslissing over een fusievoorstel moet voortaan uiterlijk op 31 december 2028 vallen. Zo is er minimaal twee jaar voorbereidingstijd, wat cruciaal is om het intensieve transitieproces goed te doorlopen en praktische hinder voor inwoners te beperken.

Bestuurlijke afspraken

Het aantal extra schepenen wordt teruggebracht van twee naar één, en enkel voor de eerste bestuursperiode na de fusie. Het klassieke fusiescenario blijft bestaan, maar er komt ook een optie om te fuseren met behoud van rechtspersoonlijkheid van één van de gemeenten. Dat biedt juridische en praktische voordelen, zoals het vermijden van het hernieuwen van alle contracten. De regeling die uitstel van fusies mogelijk maakte bij bezwaarprocedures wordt geschrapt.

Ondersteuning door ABB

Het Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB) krijgt een centrale rol als aanspreekpunt. Het zal een verfijnde leidraad en een draaiboek aanbieden, aangevuld met fusiefiches en goede praktijken. Ook ICT-contracten worden versoepeld: fusiebesturen kunnen kiezen voor bestaande leveranciers zonder nieuwe aanbestedingen.

Taalgrensgemeenten

Fusies met faciliteitengemeenten blijven een gevoelig punt. Vlaanderen wil vermijden dat fusies leiden tot een uitbreiding van taalfaciliteiten. Er komt overleg met de federale overheid om juridische zekerheid te bieden.

Burgerparticipatie

Participatie wordt verankerd in het uitvoeringsbesluit, maar er komt geen verplicht referendum. Lokale besturen worden wel aangemoedigd om inwoners actief te betrekken.

Bestuurskracht

Er komt geen nieuwe meettool, maar ABB biedt een leidraad en indicatoren via de Gemeente-Stadsmonitor. Fusies moeten bijdragen aan betere dienstverlening, niet enkel schaalvergroting. Bestuurskracht is meer dan inwonersaantal; het gaat om capaciteit, samenwerking en kwaliteit.

 

Wil je meer weten over hoe wij fusietrajecten aanpakken?

Fusies geven ruimte voor vernieuwing, maar vragen voorbereiding, participatie en een duidelijke koers. Bestuurskracht draait niet om schaal, wel om kwaliteit en samenwerking. Vanuit onze ervaring in recente trajecten denken we graag mee over wat dit concreet betekent voor jouw bestuur.

Plan een gesprek in met Chris De Bock

Anderen bekeken ook

Werksessie met post-its

intervisiedag LNOO: Lean en procesmanagement

Efficiënt beheer van lokale processen: terugblik op de intervisiedag Lean en procesmanagement Tijdens de vijfde intervisiedag van het Lerend Netwerk Organisatiebeheersing en -Ontwikkeling gingen deelnemers aan de slag met lean- en procesmanagement. Aan de hand van inspirerende inzichten, praktijkvoorbeelden en interactieve oefeningen ontdekten ze hoe ze verspilling in processen kunnen

Lees de volledige case