Kiezen is winnen. Een ethisch kompas voor keuzes in de zorg

Op dinsdag 23 oktober 2018 organiseren Probis en vzw Vorm in Vormingscentrum Guislain in Gent de studiedag 'Wanneer ons moreel kompas faalt'. Tijdens deze studiedag willen wij, samen met u, nadenken over het spanningsveld tussen normen en praktijk. Tussen 'goed willen doen' en professioneel ethisch handelen. Een van de sprekers in Prof. Dr. Yvonne Denier van Zorgnet-Icuro en KU Leuven. Zij zal het hebben over hoe in de zorg kiezen ook winnen kan zijn. Op voorwaarde dat zorgverleners hun ethisch kompas volgen.

Zijn er eigenlijk goede en foute keuzes in de zorg?

Prof. Dr. Yvonne Denier: "Jawel, hoor. Wij hebben in de zorg immers te maken met de fundamentele kwetsbaarheid van mensen. Wanneer wij zorg nodig hebben, speelt er van alles mee. Uiteraard speelt het zorgtechnische een grote rol. De zorg die wordt geboden moet deskundig en evidence-based zijn, en beantwoorden aan objectieve kwaliteitsnormen. Maar wanneer die deskundige zorg niet wordt geboden met aandacht voor de emotionele, psychosociale en relationele - en soms zelfs existentiële en spirituele - kant van de zaak, dan zijn wij niet goed bezig. Kijken wij écht om naar de patiënt of de bewoner? Hebben wij oog voor de mens achter de patiënt? Zien wij iemand staan?"

"De Nederlandse ethica Annelies Van Heijst verwoordde het ooit als volgt, toen zij haar vader ging bezoeken in het ziekenhuis en vroeg hoe het met hem ging: "Ach kind," zei hij. "Zij zijn de hele dag met je in de weer, maar geen mens kijkt naar je om." Wanneer wij de menselijke kant uit het oog verliezen, dan zijn wij niet goed bezig. En omgekeerd hoor ik Wouter Torfs van Schoenen Torfs heel graag verwijzen naar zijn eigen grootvader, die erg gesteld was op vriendelijke bejegening: "Ne merci, dat kost niks, hè.""

"Zo is het ook met zorgethiek. Ethiek in de zorg heeft vaak te maken harde en hoogtechnologische ethische dilemma's omtrent leven en dood en aartsmoeilijke keuzes in de zorg. Maar net zo goed en zelfs nog meer, ligt het ethisch goede in de zorg ook in die vele kleine vormen van medemenselijke goedheid naar elkaar toe."

Hoe kunnen zorgverleners betere keuzes maken?

"Als ethicus stel ik mij hierbij de volgende vraag: Hoe zien wij, heel concreet, de ethische kern verschijnen in de dagelijkse praktijk van de zorg? Het antwoord is eenvoudig, namelijk daar waar mensen samen zoeken en blijven zoeken naar het meest menswaardige antwoord op de kwetsbare situatie van een zorgafhankelijke persoon."

"Daar waar wij zorgnoden zien, deze opnemen, aanpakken, ontleden, analyseren en eraan proberen tegemoet te komen. Daar waar wij goed kijken en aandachtig luisteren, op zoek gaan naar de ethische aspecten, aandacht hebben voor de knelpunten die zich kunnen voordoen, samen nadenken en overleggen over mogelijke uitwegen hieruit. Eventueel verschillen van mening, en hierover spreken. De verschillen op tafel leggen. Samen beslissen. En vooral ook, daar waar wij in dit antwoord op kwetsbaarheid, of een poging daartoe, voorbij het evidente durven gaan, niet te vlug kiezen voor de onmiddellijk gemakkelijke oplossing, maar creatief durven zijn, en vele verschillende dimensies en perspectieven mee in het verhaal betrekken. Vooraf gegeven antwoorden zijn er niet. Het geheel van dit proces voltrekt zich en cours de route: dat wil zeggen in en door het afleggen van de weg."

"En net daarin, in deze voortdurende, proberende zoektocht ligt voor mij de ethische essentie van de zorg. Het is dat wat wij bedoelen wanneer wij in de zorgverleneing ons respect voor de gehele menselijke persoon concreet gestalte willen geven."

"Wanneer hulpverleners zich hiervan bewust zijn, zijn wij al heel ver. En eigenlijk vertrouw ik erop dat mensen die voor een zorgberoep kiezen, dit met hart en ziel doen. Zo zegt men toch ook vaak dat een job in de zorg veeleer een 'roeping' is dan een beroep. Ooit zei een directeur van een zorgvoorziening mij: "Met zorgverleners heb je goud in handen. Dat goud moet je verzilveren." En dat is het hem juist. Hulpverleners moeten kunnen werken in een context waarin zij naast de zorgtechnische en deskundige kant van de zaak net ook oog kunnen hebben voor die warme zorgzaamheid. Dat is wat men vaak benoemt met de term 'skilled companionship'. Een goede hulpverlener is dan iemand die skills (expertise) combineert met companionship (een zorgzame tochtgenoot kunnen zijn)."

"Hoe kunnen wij dit doen? Door in een team en organisatie te kunnen werken waarin dit echt serieus wordt genomen door leidinggevenden, directies en bestuur. Waarin dat er in de teams en groepen samen gekeken wordt naar goede, menswaardige zorg voor iedereen. Dat goede en zorgzame ethisch klimaat komt niet uit de lucht gevallen. Daar moet je echt aandacht voor hebben. Zeker ook op meso-niveau, vanuit management en beleid in de zorg."

Is keuzes maken in de zorg vandaag moeilijker dan pakweg een generatie geleden?

"Of het moeilijker is, dat weet ik niet. Het is zeker anders. En dat heeft te maken met ontwikkelingen en evoluties in de zorg. Als je kijkt naar de geschiedenis van de bio-ethiek, dan zie je dat ethische kwesties in de zorg zich afwisselend afspeelden op verschillende domeinen."

"In de jaren '70-'80 stond bijv. het einde van het klassieke paternalisme en het begin van respect voor de autonomie van patiënten centraal. Ook ging het toen vooral over de harde ethische dilemma's omtrent legalisering van abortus, de eerste IVy-baby's, toepassing van orgaantransplantatie en wetgeving hieromtrent, etc. Dat noopte tot zeer specifieke ethische vragen en keuzes. Wij zagen dit soort maatschappelijke dilemma's ook terugkeren in de periode 2002 toen de euthanasiewet werd gestemd en de jaren daarna, toen dit in de zorgpraktijk effectief mogelijk werd. Het vraagt om een zeer zorgzame aanpak die niet zomaar routineus kan worden uitgevoerd."

"Een andere keuzecontext ontstond in de jaren '90, toen de eerste tekenen van rechtvaardige keuzes en prioriteiten in de zorg zich lieten voelen. Precies door de almaar toenemende technologische mogelijkheden in de zorg, samen met de vergrijzing van de bevolking, en de maatschappelijke wens om alles gelijk toegankelijk te houden voor iedereen, kwamen overal in Europa de gezondheidsbudgetten steeds meer onder druk te staan. De vraag dook op: "Als wij niet meer alles kunnen doen voor iedereen, hoe gaan wij dan kiezen wat wél en wat niét?""

"Die druk op het budget laat zich nog steeds voelen, tot op de dag van vandaag. Wij leven in een context van besparingen en dat laat sporen na, ook in de concrete context van de zorg. Denk maar aan de schrapping van subsidies voor animatie in de ouderenzorg, of aan het niet vervangen van collega's die met pensioen gaan. Maar ook de demografische evoluties spelen een rol. Met de massale pensionering van de baby boomers in de komende jaren, lijkt het er sterk op dat wij meer gaan moeten doen met minder handen. Dat plaatst ons opnieuw voor zeer specifieke ethische keuzes en uitdagingen in de zorg. Hier zullen wij creatief mee moeten omspringen."

"De keuzes waar wij vandaag voor staan, zijn volgens mij niet harder of moeilijker dan vroeger. Zij zijn gewoon anders. En ook hier voortdurend in evolutie. Als er iets is waar wij zeker van kunnen zijn, dan is het wel dat: de zoektocht naar goede zorgverlening en zorgorganisatie is altijd in evolutie."

Ontdek het volledige programma van de studiedag 'Wanneer ons moreel kompas faalt'.